Акциялар: бұл не және олардан нені күтуге болады
Акциялар кейде тез табыс табудың жолы сияқты көрінеді немесе тым қауіпті әрі түсініксіз нәрсе болып қабылданады.
Іс жүзінде акциялар — өз артықшылықтары, кемшіліктері және мінез-құлқы бар қаржылық құралдардың бірі.
Олардан артық нәрсе күтпеу үшін, олардың қалай жұмыс істейтінінің негізгі логикасын түсіну маңызды.
Акция деген не
Акция — бұл компаниядағы үлес.
Акция сатып алу арқылы инвесторлар бизнестің ортақ иесіне айналып, оның нәтижесіне қатысады.
Нәтиже акция бағасының өсуі арқылы немесе компания дивиденд төлеуді шешсе, дивиденд төлемі арқылы көрінуі мүмкін.
Неліктен акциялар тәуекелі жоғарырақ саналады
Депозиттер мен облигациялардан айырмашылығы — акцияларда алдын ала белгілі нәтиже жоқ.
Акция бағасы өсуі, төмендеуі немесе ұзақ уақыт бойы айтарлықтай өзгермей тұруы мүмкін.
Бағаға компанияның пайдасы, экономиканың жағдайы, жаңалықтар, нарық күтулері және инвесторлардың мінез-құлқы әсер етеді.
Сондықтан акциялар бағасы құбылмалы (тұрақсыз бағалы) құрал болып саналады.
Акциялар мен облигациялар: негізгі айырмашылық неде
Облигациялар алдын ала белгілі төлемдерді және ақшаны қайтару мерзімін білдіреді.
Акцияларда нақты бекітілген мерзім де, кепілденген табыс та жоқ.
Бірақ компания сәтті дамыса, акциялар бизнестің өсуіне қатысуға мүмкіндік береді.
Дивидендтер — кепілдік емес
Барлық акциялар дивиденд әкелмейді.
Тіпті компания бұрын дивиденд төлеп жүрсе де, ол уақытша немесе толықтай тоқтатуы мүмкін.
Дивиденд мөлшері тұрақты болмайды және компанияның пайдасына әрі оның ірі акционерлерінің шешімдеріне байланысты.
Сондықтан дивидендті міндетті табыс емес, мүмкін болатын бонус ретінде қабылдаған дұрыс.
Неліктен акциялар көбіне ұзақ мерзімге қолайлы
Қысқа уақыт аралығында акциялар қатты құбылуы мүмкін.
Мұндай кезеңдерде көңіл түсіп, тезірек сатып жібергіңіз келуі мүмкін.
Ұзақ мерзімде уақытша төмендеулердің әсері әдетте азаяды, ал бизнестің өсуі айқынырақ көрінеді.
Волатильдік деген не (тәжірибеде)
Волатильдік — бағаның қаншалықты қатты әрі жиі құбылатынын көрсетеді.
Акциялар үшін бұл — қалыпты жағдай, қате белгісі емес.
Бағаның күрт қозғалысы әрдайым компанияда бір нәрсе болып жатыр дегенді білдірмейді.
Акциялардың мінез-құлқының мысалдары
Акция:
- компания дамыған сайын ұзақ уақыт бойы өсуі,
- жаман жаңалықтардан уақытша төмендеуі,
- ұзақ уақыт бойы «бүйір қозғалыста» тұруы (құнын айтарлықтай өзгертпеуі),
- сыртқы оқиғаларға күрт реакция беруі мүмкін.
Нені есте ұстау маңызды
Акциялар — тез табыс табудың жолы емес және портфельдің міндетті бөлігі емес.
Олар сабырды, тәуекелді түсінуді және уақытша төмендеулерге дайын болуды талап етеді.
Акциялар ұзақ мерзімді өсім үшін пайдалы құрал болуы мүмкін, бірақ олар депозиттер сияқты тұрақтылық пен кепілдік бермейді.
Толығырақ
Акцияларды «сиқырсыз» қарапайым түсіну
Жаңадан бастағандар үшін бір қарапайым ойды есте ұстау пайдалы: акция — бұл «лотерея билеті» емес, компанияның болашағына қатысты күтулердің бағасы.
Баға тек қазіргі пайдаға байланысты емес, сонымен қатар нарықтың күтуіне байланысты өзгереді: табыстың өсуі немесе төмендеуі, тәуекелдер, жаңалықтар, санкциялар, бәсеке, экономикадағы ақшаның құны.
Нәтиженің екі көзі: бағаның өсуі және дивидендтер
Акцияның «нәтиже беруінің» әдетте екі жолы бар:
- бағаның өсуі — акция қымбаттады, бірақ бұл тек сату кезінде ғана сезіледі;
- дивидендтер — егер компания оларды жарияласа, бөлек төлемдер.
Маңызды: дивидендтер тұрақты болмауы және сомасы әртүрлі болуы мүмкін. Кейде олар жылдар бойы төленбейді.
Неліктен акциялар қысқа мерзімде «мазасыз»
Қысқа мерзімде баға ірі оқиғаларсыз да қатты өзгеруі мүмкін — себебі нарық күтулерді үнемі қайта бағалап отырады.
Бұл әсіресе жаңалықтар, есептер, қауесеттер және экономикадағы жалпы шиеленіс кезеңдерінде байқалады.
Егер ақша «кез келген сәтте» қажет болуы мүмкін болса, акциялар жиі мазасыздық тудырып, эмоциямен шешім қабылдатуы мүмкін.
Жаңадан бастаушылардың жиі жіберетін қатесі
Ең жиі кездесетін сценарий мынадай:
- өсуін көрді → «үлгеру» керек деп ойлады;
- қымбат кезде эмоциямен сатып алды;
- баға төмендей бастады → қорқыныш пайда болды;
- минуспен сатты → көңілі қалды.
Бұл «ақымақтық» емес, құрал мерзімі мен психологияға сәйкес келмегенде болатын қалыпты реакция.
«Көзсіз» сатып алмау үшін нені қарау керек
Бастау үшін терең есептерсіз қарапайым чек-лист жеткілікті:
- Компанияның қалай табыс табатыны түсінікті ме (өзің үшін екі-үш сөйлеммен).
- Түсінікті жаңалықтар мен ашықтық бар ма («жылдар бойы үнсіздік» емес).
- Акцияның өтімділігі қандай (күтусіз және бағада үлкен жоғалтусыз сату мүмкін бе).
- Баға «қыздырылған» болып көрінбей ме (айналасында шу, эмоция, «бәрі талқылап жатыр»).
Өтімділік және «неліктен сату жағымсыз болуы мүмкін»
Егер қағаз өтімді болмаса, кейде сатып алушыны күтуге немесе төменірек бағаға келісуге тура келеді.
Сондықтан алғашқы қадамдарда кіру мен шығу оңай, тосынсыйы аз өтімді құралдарды таңдау әдетте тыныштау болады.
Дивидендтер: алдын ала нені түсіну маңызды
Егер акция дивидендтік болса, ол «кейде төлейтін актив» сияқты сезілуі мүмкін — бірақ кепілдіксіз және өзгермелі бағамен.
Жаңадан бастаушылар дивидендтен «депозиттегідей» күтеді, бірақ бұл басқа логика:
- дивидендтер компанияның пайдасы мен шешіміне байланысты;
- сомалар әртүрлі болуы мүмкін;
- дағдарыс кезінде дивидендтер жиі қысқартылады немесе тоқтатылады.
Неліктен «ұзақ ұстау» ұран емес, артық әрекеттерден қорғаныс
Ұзақ мерзім идеясы әдемілік үшін емес. Ол уақытша құбылулардың қолайсыз сәтте сатуға мәжбүрлеу ықтималдығын азайтады.
Егер мақсат — бірнеше жыл көкжиегінде ақшаны сақтау және көбейту болса, акциялар көбіне сабырлырақ қабылданады.
Акциялар міндетті түрде «негізгі құрал» болуы шарт емес
Акцияларды «бәрі сатып алып жатыр» деген себеппен алу міндетті емес.
Оларды жалпы ақша құрылымының бір бөлігі ретінде қарастыруға болады: бір жерде — тұрақтылық, бір жерде — икемділік, бір жерде — өсу.
Егер акциялар үлесі шағын болса, олардың құбылуын психологиялық тұрғыдан жеңіл қабылдау оңайырақ.
Комиссиялар мен салықтар туралы (егжей-тегжейсіз)
Нақты нәтижеге брокер комиссиялары мен мүмкін болатын салықтар әсер етеді.
Акция бағасы өскеннің өзінде, сату кезіндегі нақты пайда күтілгеннен өзгеше болуы мүмкін — бұл мәміле шығындары мен салық салу ережелеріне байланысты.
Сондықтан алдын ала ең болмағанда базалық деңгейде түсіну пайдалы: сатып алу/сату комиссиялары бар ма және операциялардан түскен табыс қалай есептеледі.
Сатып алудан бұрынғы ең адал тексеріс
Мәміле алдында қойылатын пайдалы сұрақ:
Егер баға уақытша 10–20% төмендесе, бұл қаншалықты маңызды болады?
Егер жауап «иә» болса, мүмкін сома немесе құрал қазіргі жағдай мен мерзімге сәйкес келмеген.